Over gebaande wegen, geiten- en olifantenpaadjes

Het gaat goed met het vrijwilligerswerk in Nederland. Volgens het CBS heeft in Nederland de helft van de bevolking de afgelopen twaalf maanden vrijwilligerswerk verricht voor één of meer organisaties of verenigingen. Overijssel scoort daar zelfs nog iets boven!

Een meerderheid (60 procent) van de vrijwilligers is ‘regulier’ actief: bij een organisatie of vereniging. De andere 40 procent doet dat meer ‘episodisch’, een dag, een project of ieder jaar dezelfde vakantieweek. Dat is heel goed nieuws. Het laat namelijk zien dat het goed gaat met de vrijwillige energie in Nederland en dat organisaties in bijvoorbeeld het sociale domein daar goed mee kunnen omgaan.

Maar er is wel iets aan het veranderen. Want behalve dat het aandeel episodisch vrijwilligerswerk groeit, verandert ook de verhouding van mensen tot de (vrijwilligers)organisatie.

Van organisatie naar organiseren

Het lijkt alsof steeds meer mensen kiezen voor het maken van hun eigen geitenpaadjes. Het meeste vrijwilligerswerk is nog steeds georganiseerd langs gebaande wegen. Er is sprake van een duidelijke structuur met gedefinieerde rollen en een commitment aan een organisatie; misschien maar één keer per jaar maar wel voor en via een organisatie. Deze organisatie biedt zekerheid en continuïteit, maar vraagt veel van vrijwilligers. Nu flexibiliteit en autonomie steeds belangrijker zijn, gaan deze gebaande wegen knellen. Net zoals mensen op de arbeidsmarkt kiezen voor een ZZP- bestaan, is in het vrijwilligerswerk de eigen impact-biografie in opkomst: ‘Ik laat me niet voorschrijven hoe ik de wereld moet verbeteren, dat organiseer ik zelf.’

Daarom creëren mensen geitenpaadjes: informele, creatieve manieren om impact te maken zonder zich te binden aan één organisatie, en zonder een beroepskracht die voorschrijft wat ze moeten doen. Dat maakt geitenpaadjes ook hobbelig, bochtig en niet zonder risico. Ze gaan van een schoonmaakactie via de buurt-WhatsApp, naar demonstreren op het Malieveld, naar ploggen (joggen combineren met vuil oprapen), naar de duurzaamheidcommissie van de sportvereniging. Geitenpaadjes zijn uniek en individueel! Maar daarmee ook ongrijpbaar en versplinterd.

Olifantenpaadjes zijn geitenpaadjes die vaker gebruikt worden omdat ze een makkelijkere weg naar het doel zijn. Ze zijn een signaal dat gebaande wegen niet aansluiten bij de behoefte van nieuwe generaties vrijwilligers. Die zien in de organisatie een hindernis op weg naar impact en lopen eromheen. Deze vrijwilligers stemmen dus met de voeten: weg van de organisatie – maar niet weg van het vrijwilligerswerk! Wat betekent dit voor organisaties?

Organisaties die met vrijwilligers werken moeten ten eerste erkennen dat hun gebaande wegen minder vanzelfsprekend zijn. Vrijwilligers willen bijdragen – op hun eigen voorwaarden.

Organisaties moeten de omslag maken van controleren naar faciliteren, zie daarvoor ook het nieuwe basisboek Werken met Vrijwilligers. Ofwel: bied naast de strakke structuren en kaders van de organisatie ruimte voor losse inzet, hybride vormen van samenwerking en digitale (zelf-)coördinatie.

Wat betekent dit voor vrijwilligers?

Vrijwilligers krijgen zo meer keuzevrijheid en flexibiliteit maar ook een grotere eigen verantwoordelijkheid: ze moeten zelf bepalen wanneer en hoe ze bijdragen. Hoe behoud je dan toch gemeenschapsgevoel en een gezamenlijke (impact-)agenda? Dat is de nieuwe uitdaging. Dat begint bij weten dat de anderen ook actief zijn!

Wat betekent dit voor de overheid en de samenleving?

Een innovatieve overheid gaat op zoek naar de geitenpaadjes die verbreed kunnen worden tot olifantenpaadje. Juist daar liggen kansen voor nieuwe organisaties en vormen van organiseren, voor inclusie en diversiteit, maar ook uitdagingen wat betreft kwaliteit. Mijn tip voor de provincie: faciliteer veel meer kennisuitwisseling tussen vrijwilligers onderling in plaats van tussen beroepskrachten!

 Lucas Meijs is hoogleraar Strategische Filantropie en Vrijwilligerswerk aan de Erasmus Universiteit en verbonden aan het Academiehuis Sociale Kwaliteit.

Deze column komt uit de Evaluatiekrant 2025, als verantwoording wat de samenwerking op sociale kwaliteit in 2025 heeft opgeleverd. Het zijn verhalen over ontmoetingen, initiatieven en samenwerking. Maar ook over keuzes maken en verder bouwen. De krant laat zien dat sociale kwaliteit groeit waar mensen elkaar weten te vinden. In buurten, bij verenigingen, in de zorg en via nieuwe netwerken. De provincie speelt daarin steeds vaker een verbindende rol. Dicht bij de praktijk en samen met partners. Vraag een exemplaar op via socialekwaliteit@overijssel.nl